เทคโนโลยีที่มีการพัฒนาขึ้นเมื่อรับมือกับปัญหาการขาดแคลนน้ำสะอาด

มหาอุทกภัยกำลังคุกคามชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทยหลายสิบล้านคน โดยเฉพาะการเผชิญกับปัญหาการขาดน้ำสะอาดไว้เป็นน้ำดื่มน้ำใช้ในชีวิตประจำวัน ท่ามกลางน้ำที่ยังท่วมขังอยู่

ในการแก้ปัญหาเฉพาะหน้า สถาบันการศึกษา กลุ่มรณรงค์และองค์การไม่แสวงหากำไรหลายแห่งพยายามนำเสนอทางเลือกในการทำสะอาดอย่างรวดเร็ว ประหยัดและเท่าที่หาได้ในยามฉุกเฉิน มีตั้งแต่ภูมิปัญหาดั้งเดิมของการนำสารส้มมาแกว่งในน้ำเพื่อให้สิ่งปนเปื้อนตกตะกอน ก่อนจะเติม “หยดทิพย์” หรือ ด่างทับทิม เพือฆ่าเชื้อโรค จนถึงการทำเครื่องกรองน้ำแบบง่ายจากถ่าน กรวดและทราย

ถือเป็นภาวะปกติของสภาพการณ์หลังเกิดภัยพิบัติ ไม่ว่าจะเป็นสึนามิ แผ่นดินไหวหรืออุทกภัย นั่นจึงไม่ใช่เรื่องแปลกใจที่ความช่วยเหลือส่วนหนึ่งของนานาชาติซึ่งเริ่มหลั่งไหลเข้าสู่ประเทศไทยแล้ว อาทิ จากจีน เกาหลีใต้ ญี่ปุ่นและสหรัฐจะเน้นหนักไปที่ปัจจัยสี่ ครอบคลุมตั้งแต่อาหาร เครื่องนุ่งห่มและยารักษาโรค

ก้าวข้ามอุทกภัยของประเทศไทยออกไปสำรวจปัญหาเรื่องน้ำและการแก้ไขปัญหา โดยโฟกัสไปที่เครื่องกรองน้ำและอุปกรณ์ทำน้ำสะอาดซึ่งถือเป็นหนึ่งในปัญหาท้าทาย

หนึ่งในองค์กรที่ทุ่มเทให้กับเรื่องนี้คือ สมาคมน้ำเพื่อมนุษยชาติดาวเซอร์สแห่งสหรัฐอเมริกาได้จัดตั้งกองทุนสนับสนุนการพัฒนาทรัพยากรน้ำภายใต้โครงการต่างๆ อาทิ โครงการขุดลอกแหล่งน้ำ ระบบชลประทานน้ำฝนเพื่อการเพาะปลูก จนถึงโครงการพัฒนาเครื่องกรองน้ำต้นทุนต่ำแต่มีประสิทธิภาพสูงและกระจายไปยังพื้นที่ต่างๆ ที่มีปัญหาเรื่องน้ำ

เทคโนโลยีกรองน้ำต้นทุนต่ำของกองทุนฯ มี 2 แบบ ประกอบด้วยเครื่องกรองน้ำชีวภาพแบบช้า(Slow-sand bio-filter) ซึ่งใช้ทรายและกรวดเป็นวัสดุหลักในการกรองและเครื่องกรองน้ำเซรามิกเป็นการกรองน้ำผ่านหม้อหรือกระถางดินเผา(Ceramic water filter)

เครื่องกรองน้ำแบบช้าจะนำทรายคุณภาพดีและกรวดเม็ดเล็กๆ มาบรรจุอยู่ในถังกรอง มีช่องเติมน้ำจากด้านบน น้ำจะไหลผ่านทรายเพื่อกรองสิ่งปนเปื้อน ขณะที่เครื่องกรองน้ำเซรามิจะมีการเคลือบหม้อดินด้วยโลหะเงินด้วยเทคโนโลยีนาโนซิลเวอร์ (colloidal silver) ซึ่งมีคุณสมบัติในการฆ่าเชื้อแบคทีเรีย นอกเหนือจากกรองสิ่งปนเปื้อนในน้ำ

ประเทศที่ได้รับการแจกจ่ายเครื่องกรองน้ำทั้งสองแบบ ได้แก่ อินเดีย กัมพูชาและประเทศในแอฟริกา ปัจจุบันกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีฟิลิปปินส์ได้นำเทคโนโลยีเครื่องกรองเซรามิกไปพัฒนาเองเพื่อใช้ในการแก้ปัญหาชุมชนที่ประสบปัญหาขาดแคลนน้ำสะอาดหรือมีแหล่งน้ำที่มีคุณภาพต่ำ

แม้แต่ถุงชาก็สามารถเป็นเครื่องกรองน้ำที่ทรงประสิทธิภาพได้ นักวิจัยของมหาวิทยาลัยสเตลเลนบอสช์ ในแอฟริกาใต้ประสบความสำเร็จในการนำวัสดุที่ใช้ทำถุงชา มาพัฒนาตัวกรองน้ำบรรจุอยู่ในส่วนบนสุดของขวดหรือกระป๋องน้ำ โดยใช้ต้นทุนการผลิตเพียงครึ่งเซนต์ต่อการใช้ในแต่ละครั้ง

เทคโนโลยีที่มีการพัฒนาขึ้นเมื่อรับมือกับปัญหาการขาดแคลนน้ำสะอาด ซึ่งในอนาคต หากไทยยังไม่สามารถแก้ไขปัญหาน้ำท่วมระดับวิกฤตเช่นนี้ได้อย่างเบ็ดเสร็จ ไม่แน่ว่าผลิตภัณฑ์และเทคโนยีเหล่านี้อาจกลายเป็นสิ่งจำเป็นสำหรับการรับมือในภาวะภัยพิบัติฉุกเฉินก็เป็นได้

การจัดตั้งศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ

ที่ผ่านมาแทบทุกพื้นที่ของประเทศไทยต้องประสบกับปัญหาภัยพิบัติธรรมชาติ ส่งผลให้เกิดความเสียหายแก่บ้านเรือน ชีวิต และทรัพย์สินของประชาชนเป็นอย่างมาก ศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ สำนักงานปลัดกระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร ในฐานะเป็นหน่วยงานที่มีหน้าที่หลักในการแจ้งเตือนภัยให้ประชาชนได้ทราบล่วงหน้าเมื่อเกิดภัยพิบัติธรรมชาติ เพื่อเตรียมความพร้อมที่จะต้องเผชิญกับภัยที่จะเกิดขึ้น จึงจัดโครงการเสริมสร้างองค์ความรู้เกี่ยวกับภัยพิบัติทางธรรมชาติและระบบการเตือนภัย เพื่อให้ประชาชนได้มีความรู้ในด้านระบบเตือนภัยที่ได้พัฒนาขึ้นอย่างต่อเนื่อง อันจะเป็นการสร้างความเชื่อมั่นให้กับประชาชน นอกจากการให้ข้อมูลด้านระบบเตือนภัยแล้ว ยังให้ความรู้เกี่ยวกับลักษณะภัยธรรมชาติ การปฏิบัติตนเมื่อเกิดภัย เพื่อให้ประชาชนพร้อมที่จะรับมือด้วยตนเองในเบื้องต้น

ศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ

มีหน้าที่ในการแจ้งเตือนภัยพิบัติทางธรรมชาติ ได้จัดเตรียมระบบเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารของหน่วยงานและประสานงานกับหน่วยงานต่างๆ เพื่อการเชื่อมต่อระบบเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร ศูนย์ปฏิบัติการรองรับเหตุฉุกเฉินระดับกระทรวง ระดับจังหวัดและศูนย์ปฏิบัติการส่วนหน้า โดยใช้ระบบ EOC ระบบการประชุมทางไกล และระบบการถ่ายทอดภาพสัญญาณ ประสานเครือข่าย C4I ของกระทรวงกลาโหม และระบบ VTC ของกระทรวงมหาดไทย ไปยังแผนที่สถานการณ์ร่วมกัน NCOP ในการฝึก CPX และ FTX เพื่อทดสอบระบบบัญชาการเหตุการณ์ การประสานงานตามแผนที่เกี่ยวข้อง การจัดตั้งศูนย์ปฏิบัติการของหน่วยงาน การจัดตั้งศูนย์อำนวยการร่วมกองบัญชาการป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยแห่งชาติ

การจัดโครงการเสริมสร้างองค์ความรู้เกี่ยวกับภัยพิบัติทางธรรมชาติและระบบการเตือนภัย มีวัตถุประสงค์เพื่อเสริมสร้างองค์ความรู้ ความเข้าใจเกี่ยวกับภัยพิบัติทางธรรมชาติและระบบเตือนภัย สร้างความเข้าใจอันดีด้านการติดต่อสื่อสารระหว่างภาครัฐกับประชาชนและระหว่างประชาชนด้วยกันเองในการให้ข้อมูลเกี่ยวกับภัยพิบัติทางธรรมชาติและการเตือนภัย มีความรู้เกี่ยวกับระบบเตือนภัยในปัจจุบันและมีความเข้าใจ พร้อมที่จะรับมือกับภัยพิบัติทางธรรมชาติที่จะเกิดขึ้น อีกทั้งให้ทราบถึงภารกิจและการทำงานของศูนย์เตือนภัยพิบัติแห่งชาติ ซึ่งการแจ้งเตือนภัยจะเป็นการทำงานโดยใช้หลักการบูรณาการความร่วมมือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง โดยบูรณาการข้อมูล ข่าวสาร และเทคโนโลยีกับหน่วยงานต่างๆ ทั้งในประเทศและต่างประเทศ ด้วยเจตนารมณ์ที่มุ่งหวังให้ประชาชนมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นและเพื่อหาแนวทางในการป้องกันและบรรเทาปัญหาหรือที่เกี่ยวข้องกับภัยพิบัติ

หาทางป้องกันและลดความเสียหายที่จะเกิดจากภัยธรรมชาติต่างๆ

3

ภัยธรรมชาติ หมายถึง ภัยอันตรายต่างๆที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ และมีผลกระทบต่อชีวิต ความเป็นอยู่ ของมนุษย์ นับตั้งแต่โบราณกาลมาแล้วที่มนุษย์ ผจญกับความยิ่งใหญ่ของภัยธรรมชาติ มนุษย์พยายามเรียนรู้และเอาชนะภัยธรรมชาติ ตราบจนปัจจุบัน มนุษย์ยังไม่สามารถเอาชนะได้เลย หนทางเดียวที่ดีที่สุด พึงกระทำตอนนี้คือพยายามเรียนรู้ธรรมชาติของภัยต่างๆเหล่านี้แล้ว หาทางป้องกันและลดความเสียหายที่จะเกิดจากภัยธรรมชาติต่างๆเหล่านี้ให้มากที่สุดอุทกภัย คือ ภัยที่เกิดขึ้นเนื่องจากมีน้ำเป็นสาเหตุ อาจจะเป็นน้ำท่วม น้ำป่าหรืออื่น ๆ โดยปกติ อุทกภัยเกิดจากฝนตกหนักต่อเนื่องกันเป็นเวลานาน บางครั้งทำให้เกิดแผ่นดินถล่ม อาจมีสาเหตุจากพายุ หมุนเขตร้อนลมมรสุมมีกำลังแรง ร่องความกดอากาศต่ำมีกำลังแรง อากาศแปรปรวน น้ำทะเลหนุน แผ่นดินไหว เขื่อนพัง ทำให้เกิดอุทกภัยได้เสมอ

ชนิดของอุทกภัยน้ำป่าไหลหลาก เกิดจากฝนตกหนักบนภูเขา หรือต้นน้ำลำธารและไหลบ่าลงที่ราบอย่างรวดเร็ว เพราะไม่มีต้นไม้ ช่วยดูดซับ ชะลอกระแสน้ำ ความเร็วของน้ำ ของท่อนซุง และต้นไม้ ซึ่งพัดมาตามกระแสน้ำจะทำลายต้นไม้ อาคาร ถนน สะพาน และชีวิตมนุษย์และสัตว์จนได้รับความเสียหาย.น้ำท่วมขัง น้ำเอ่อนอง เกิดจากน้ำล้นตลิ่ง มีระดับสูงจากปกติท่วมแช่ขัง ทำให้การคมนาคมหยุดชะงัก เกิดโรคระบาดได้ ทำลายพืชผลเกษตรกรคลื่นซัดฝั่ง เกิดจากพายุลมแรงซัดฝั่ง ทำให้น้ำท่วมบริเวณชายฝั่งทะเล บางครั้งมีคลื่นสูงถึง 10 เมตรซัดเข้าฝั่งซึ่งสามารถทำลายทรัพย์สินและชีวิตได้การป้องกันและลดความเสียหายจากอุทกภัย

ควรติดตามฟังข่าวอากาศของกรมอุตุนิยมวิทยาสม่ำเสมอ เมื่อใดที่กรมอุตุนิยมวิทยาเตือนให้อพยพ ทั้งคนและสัตว์เลี้ยงควรรีบอพยพไปอยู่ในที่สูง อาคารที่มั่นคงแข็งแรง ถ้าอยู่ที่ราบให้ระมัดระวังน้ำป่าไหลหลาก จากภูเขาที่ราบสูงลงมา กระแสน้ำจะรวดเร็วมาก ควรสังเกตเมื่อมีฝนตกหนักติดต่อกันบนภูเขาหลาย ๆ วัน ให้เตรียมตัวอพยพขนของไว้ที่สูงถ้าอยู่ริมน้ำให้เอาเรือหลบเข้าฝั่งไว้ในที่จะใช้งานได้ เมื่อเกิดน้ำท่วม เพื่อการคมนาคม ควรมีการวางแผนอพยพว่าจะไปอยู่ที่ใด พบกันที่ไหน อย่างไรกระแสน้ำหลากจะทำลายวัสดุก่อสร้าง เส้นทางคมนาคม ต้นไม้ และพืชไร่ ต้องระวังกระแสน้ำพัดพาไป อย่าขับรถยนต์ฝ่าลงไปในกระแสน้ำไหลหลาก แม้บนถนนก็ตาม อย่าลงเล่นน้ำ อาจจะประสพอุบัติภัยอื่น ๆ อีกได้หลังจากน้ำท่วม จะเกิดโรคระบาดในระบบทางเดินอาหารทั้งคนและสัตว์ ให้ระวังน้ำบริโภค โดยต้มให้เดือดเสียก่อน

การจัดหน่วยงานรับผิดชอบในการช่วยเหลือภัยพิบัติจากแผ่นดินไหว

ในแต่ละปีจะมีแผ่นดินไหวที่สามารถรู้สึกหรือสังเกตได้ โดยไม่ต้องใช้เครื่องมือวัดประมาณ 50,000 ครั้ง แต่จะมีการสั่นสะเทือนรุนแรงที่ทำให้เกิดความเสียหายปีละครั้ง ทำให้บ้านเรือน สิ่งก่อสร้าง โรงงานอุตสาหกรรมพังทลาย ระบบสาธารณูปโภค การคมนาคม ชำรุดเสียหาย ทำให้เกิดผู้คนบาดเจ็บ เสียชีวิต หรือไร้ที่อยู่อาศัยจำนวนมาก โดยมีสาเหตุมาจากพลังงานที่สะสมอยู่ในเปลือกโลกซึ่งสามารถที่จะดัน ดึง ผลัก หรือกระทำต่อหินชั้นแข็งภายในโลก ทำให้เกิดแนวแตกร้าวขึ้น ซึ่งแนวแตกร้าวนี้จะมีการเคลื่อนตัว ขยับตัว หรือปรับตัว เสียดสีกันตลอดเวลา ทำให้ปล่อยพลังงานออกมา สามารถทำให้เกิดแผ่นดินไหวได้

ภัยพิบัติแผ่นดินไหวที่รุนแรงนั้นมีโอกาสเกิดขึ้นได้จริงในพื้นที่บางส่วนของประเทศไทย เช่น บริเวณภาคเหนือและตะวันตกเฉียงเหนือของประเทศ เนื่องจากเป็นพื้นที่ที่มีแนวรอยเลื่อนที่อาจทำให้เกิดแผ่นดินไหวขนาดกลาง อันเป็นแผ่นดินไหวที่มีศักยภาพในการทำลายสูงในบริเวณใกล้เคียง และบริเวณภาคใต้ที่มีแนวรอยเลื่อนที่จัดเป็นบริเวณเฝ้าระวังแผ่นดินไหว นอกจากนั้นกรุงเทพมหานครและปริมณฑลก็อาจได้รับผลกระทบจากแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ระยะไกลได้ เนื่องด้วยสภาพดินใต้กรุงเทพมหานครเป็นดินอ่อนและใต้ลงไปเป็นชั้นของดินแข็ง ซึ่งมีงานวิจัยที่แสดงให้เห็นถึงสภาพดินในลักษณะนี้สามารถขยายคลื่นแผ่นดินไหวได้หลายเท่าตัว จึงอาจเกิดผลกระทบจากแผ่นดินไหวที่เกิดขึ้นในระยะไกลได้

การพัฒนาเป็นมาตรการเพื่อการป้องกันภัยพิบัติที่อาจเกิดขึ้น

เนื่องจากแผ่นดินไหว ได้แก่ การปรับปรุงกฎกระทรวงเพื่อการออกแบบอาคารต้านทานแรงเนื่องจากแผ่นดินไหว และการพัฒนามาตรฐานสำหรับการออกแบบอาคารในปี เป็นต้น งานวิจัยบางส่วนได้เผยแพร่ในวงการวิชาการและส่งมอบให้กับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง แต่ยังไม่ได้เผยแพร่ต่อกลุ่มผู้ที่คาดว่าจะใช้ประโยชน์อย่างสมบูรณ์และทั่วถึง ทั้งนี้เนื่องจากองค์ความรู้เกี่ยวกับแผ่นดินไหวในประเทศไทยยังเป็นเรื่องใหม่สำหรับนักวิจัย วิศวกร และผู้เกี่ยวข้องทั่วไป ทำให้การนำองค์ความรู้เหล่านี้ไปใช้ยังไม่สมบูรณ์ และมีความจำเป็นในหลายเรื่องที่ต้องพัฒนาความรู้ด้านความเสี่ยงภัยแผ่นดินไหวของประเทศเพิ่มเติม

การลดภัยพิบัติจากแผ่นดินไหว

1. ควรจัดทำแผนป้องกันอันตรายจากแผ่นดินไหว ซึ่งระบุวิธีการดำเนินการต่างๆในการป้องกัน การช่วยเหลือผู้ประสบภัย การให้ความรู้เกี่ยวกับอันตรายจากแผ่นดินไหว รวมทั้งมีการประเมินผล การดำเนินงาน
2. ควรกำหนดมาตรการทางกฎหมาย ควบคุมการก่อสร้างอาคารต่างๆ
3. ควรจัดทำประกันชีวิตและประกันวินาศภัยให้แก่ประชาชนที่อาศัยอยู่ในบริเวณที่อาจเกิดแผ่นดินไหว
4. ควรจัดตั้งสถานีตรวจแผ่นดินไหวขึ้นตามบริเวณต่างๆให้ครอบคลุมทั่วประเทศ
5. ควรจัดหน่วยงานรับผิดชอบในการช่วยเหลือและประสานการปฏิบัติงาน

การวางแผนเพื่อรับมือและช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติทางธรรมชาติ

หลายครั้งที่ภัยธรรมชาติได้เกิดขึ้นโดยที่ไม่สามารถคาดหมายได้ล่วงหน้า ดังนั้นการเตรียมการเพื่อรับมือกับสถานการณ์ดังกล่าวจึงนับได้ว่าเป็นสิ่งที่จำเป็น อย่างไรก็ตามแม้จะมีการป้องกันไว้ล่วงหน้าก็ไม่สามารถระงับเหตุร้ายที่จะเกิดขึ้นได้ในทุกกรณีไป การให้ความช่วยเหลือแก่ผู้ที่ประสบภัยจึงเป็นผลที่ตามมาอย่างไม่สามารถจะหลีกเลี่ยงได้ ซึ่งในการให้ความช่วยเหลือนี้ครอบคลุมในหลายๆด้านด้วยกัน ทั้งด้านการรักษาพยาบาลแก่ผู้ที่ได้รับบาดเจ็บ การค้นหาและประกอบพิธีกรรมทางศาสนากรณีมีผู้เสียชีวิต การจัดหาสิ่งจำเป็นในการดำรงชีพ ซึ่งเป็นการแก้ไขสถานการณ์เฉพาะหน้าในระดับหนึ่ง และยังต้องมีการแก้ไขปัญหาอื่นๆที่ตามมา

การให้ความรู้แก่ประชาชน

การเตรียมพร้อมเพื่อหนีภัย หาสาเหตุปัจจัยที่ทำให้เกิดภัยธรรมชาติแล้วป้องกันนั้น ส่งผลให้เกิดการสูญเสียทั้งสินทรัพย์และชีวิตของผู้คนน้อยลง เพื่อช่วยเหลือผู้ประสบภัยธรรมชาติอย่างทันท่วงที เพื่อลดไม่ให้เกิดการสูญเสียในด้านต่างๆโดยเฉพาะทรัพยากรมนุษย์ และเพื่อแก้ปัญหาในระยะยาวจึงมีการรณรงค์เผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับภัยธรรมชาติแก่สาธารณชน และร่วมกับองค์กรอื่นๆ และชุมชนในการซักซ้อมเมื่อเกิดภัยธรรมชาติ และค้นคว้าสาเหตุเพื่อป้องกันภัยธรรมชาติในรูปแบบอื่นๆในอนาคต

การช่วยเหลือผู้ประสบภัยนั้น สิ่งที่จำเป็นอย่างยิ่งคือการจัดหาพัสดุเพื่อนำมาช่วยเหลือผู้ประสบภัย เช่น เครื่องมือในการค้นหาผู้ประสบภัย เครื่องมือทางการแพทย์ รวมทั้งอุปกรณ์ในการซ่อมแซมทรัพย์สินที่ได้รับความเสียหาย เป็นต้น ในระเบียบฉบับนี้กำหนดให้แต่งตั้งเจ้าหน้าที่เพื่อทำหน้าที่รับผิดชอบในการจัดหา เจรจาต่อรองและตกลงราคากับผู้มีอาชีพขายหรือรับจ้างทำงานนั้นโดยตรงในราคาซึ่งไม่สูงกว่าราคาตลาดของท้องที่ในช่วงเวลาที่ภัยพิบัติเกิดขึ้น ทั้งนี้เพื่อพิจารณาอนุมัติและออกใบสั่งซื้อหรือใบสั่งจ้างต่อไป

ในภาวะปกติรัฐต้องเตรียมป้องกันภัยต่างๆ

ด้วยการจัดเตรียมการให้พร้อมที่จะเผชิญกับภัยทุกรูปแบบเมื่อเกิดภัยขึ้นหรือใกล้จะเกิด ไม่ว่าภัยแบบใดแบบหนึ่งหรือเกิดหลายแบบพร้อมๆกัน หน่วยงานของรัฐจะต้องเข้าอำนวยการปฏิบัติในการป้องกัน บรรเทา และฟื้นฟูบูรณะอย่างมีเอกภาพ เพื่อให้เกิดประสิทธิผลสูงสุด ภัยพิบัติมักก่อให้เกิดความเสียหายและผลกระทบในด้านต่างๆอย่างมาก ซึ่งถือเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาประเทศเป็นอย่างยิ่ง เพื่อป้องกันและลดผลกระทบที่อาจจะเกิดขึ้น การจัดทำหรือการปรับปรุงแผนป้องกันภัยจึงมีความสำคัญและจำเป็นอย่างยิ่งทั้งนี้เพื่อเป็นเครื่องมือช่วยให้สามารถปฏิบัติงานเป็นไปอย่างมีระบบ มีประสิทธิภาพและประสิทธิผลสูงสุด